Μια προσωπική εισαγωγή
Από μικρό παιδί παρατηρώ τους δασκάλους μου. Είχα την τύχη να έχω αρκετούς αξιόλογους δασκάλους και δασκάλες. Θα αναφερθώ ενδεικτικά σε δύο. Όχι γιατί η επίδραση των υπολοίπων ήταν μικρή, αλλά για να το κάνω στην έκταση και με την ένταση που τους αρμόζει σε άλλο μου κείμενο.
Δεν ξεχνώ τη δασκάλα μου στη δευτέρα δημοτικού, την κα Σμοκοβίτου. Θυμάμαι ένα αστείο περιστατικό από αυτήν. Μας ζήτησε να κόψουμε κοντά τα μαλλιά μας. Εγώ χωρίς να καταλάβω τι ακριβώς εννοούσε, είπα στους γονείς μου να τα ξυρίσουμε. Την επόμενη μέρα είδε το γυμνό μου κεφάλι και αναφώνησε «αγόρι μου, τί έκανες στα μαλλάκια σου!»
Ήταν ένα θαυμάσιος άνθρωπος που ξεχείλιζε από αγάπη για τους μαθητές της. Τη θυμάμαι για τον τρόπο διδασκαλίας της και για το ενδιαφέρον που μας περιέβαλε όλους. Τη θυμάμαι επίσης, για τις γνώσεις, αλλά κυρίως για τον τρόπο σκέψης που προσπάθησε να μας μεταδώσει. Από εκείνη έμαθα κάτι πρακτικό: να κρατώ αποτελεσματικά σημειώσεις. Και κάτι πολύ σημαντικότερο: να σέβομαι τους συνανθρώπους μου.
Προσπερνώντας τα ενδιάμεσα χρόνια, με σεβασμό θα φτάσω στον δάσκαλό μου στις πολεμικές τέχνες, τον sensei Πολυχρονόπουλο. Η επίδρασή του στην προσωπική μου εξέλιξη ήταν καταλυτική. Δίπλα του έμαθα πολεμικές τέχνες και βασικές αρχές για τη διδασκαλία τους. Με έκανε να συνειδητοποιήσω, σε μεγάλο βαθμό, τις προσωπικές μου αρχές και αξίες.
Οι δάσκαλοί μου ως άνθρωποι είχαν προσωπικές αδυναμίες, όπως όλοι μας. Ωστόσο, η αξία τους βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τους την ατέλεια. Στην πρόθεση και τη διαρκή προσπάθεια να την υπερβαίνουν για να διδάξουν. Ακόμα όμως και η δύσκολη πλευρά τους με εκπαίδευσε. Με υποχρέωσε να σκέφτομαι, να φιλτράρω και να επιλέγω το «τί» το «πώς» και το «γιατί» της διδασκαλίας και της μαθητείας μου.
Παραδειγματίζομαι, λοιπόν, από τα ποιοτικά τους χαρακτηριστικά, θετικά και αρνητικά, για να μεταφέρω στις παρακάτω γραμμές τί σημαίνει για μένα «καλός» δάσκαλος. Εστιάζω ιδιαίτερα στις ποιότητες ενός καλού δασκάλου πολεμικών τεχνών, όπως τις αντιλαμβάνομαι μέσα από την πορεία μου ως μαθητής και ως εκπαιδευτής.
Μύθος και αυθεντικότητα
Ο καλός δάσκαλος φαίνεται πρώτα απ’ όλα από τον τρόπο που στέκεται ως άνθρωπος. Προσπαθεί, πέφτει, ιδρώνει, μαθαίνει, δέχεται κριτική και δεν παύει να παραμένει μαθητής. Δεν κρύβεται πίσω από ζώνες, τίτλους ή μεγαλόστομες ιστορίες. Το κύρος του προκύπτει αβίαστα. Δεν πηγάζει από τον φόβο, αλλά από τον σεβασμό που εμπνέει με το παράδειγμα και τον τρόπο ζωής του.
Επειδή «παντού υπάρχει ένας μύθος», ο δάσκαλος πολεμικών τεχνών που αξίζει να ακολουθήσεις είναι εκείνος που παραμένει ο εαυτός του. Αυθεντικός, χωρίς να ωραιοποιεί την εικόνα του για να χτίσει τον μύθο του υπεράνθρωπου. Το μάρκετινγκ μπορεί να φανεί χρήσιμο επαγγελματικά, αλλά η πραγματική αξία ενός δασκάλου δεν χτίζεται με εικόνες στα social media. Σμιλεύεται μέσα από καθημερινή, συνεπή προσπάθεια και προσωπικό αγώνα.
Το ήθος, η αγάπη για την τέχνη και τους μαθητές, η διεκδίκηση της γνώσης και η συνεχής εξέλιξη αποτελούν τα θεμέλια όχι μόνο της διδασκαλίας του, αλλά και της προσωπικής του πορείας. Δίνει τις μάχες που αξίζει να δώσει, υπηρετώντας την αλήθεια και τον άνθρωπο. Το ερώτημα είναι: πώς μπορεί κανείς να γίνει ένας τέτοιος δάσκαλος;
Θεμελιώδη χαρακτηριστικά ενός καλού δασκάλου πολεμικών τεχνών
Τα παρακάτω αποτελούν δεσμεύσεις προσωπικής εξέλιξης. Τις βλέπω ως τέτοιες για να διαμορφώνω ένα προσωπικό πρότυπο. Αρχικά, σε πρακτικό επίπεδο ο δάσκαλος χρειάζονται να διαθέτει γνώσεις, δεξιότητες και τεχνική κατάρτιση. Ας μην ξεχνάμε ότι ο μαθητής επιθυμεί να μάθει πολεμικές τέχνες, οπότε ο δάσκαλος χρειάζεται να γνωρίζει σε βάθος το αντικείμενό του.
Παράλληλα, η γνώση της τέχνης δεν περιορίζεται μόνο στις τεχνικές δεξιότητες, αλλά περιλαμβάνει και την κατανόηση των βασικών αρχών, της φιλοσοφίας και της ιστορίας της.
Τα χαρακτηριστικά ενός καλού δασκάλου δεν αποτελούν θεωρητικές ιδέες, αλλά θεμελιώδεις αρετές. Ως τέτοιες, τις διατυπώνω με επίγνωση της ανάγκης για ισορροπημένη εφαρμογή. Σε κάθε περίπτωση, η υπερβολή μπορεί να οδηγήσει σε ανισορροπία τον δάσκαλο ή/και τον μαθητή. Αν έπρεπε να τις συνοψίσω, θα έλεγα ότι περιλαμβάνουν:
- Ήθος: Ο δάσκαλος κρίνεται από τις πράξεις του. Το ήθος του φαίνεται στις δύσκολες αποφάσεις, στα όρια που θέτει, στον τρόπο που διαχειρίζεται τη δύναμη, την εξουσία και την αποτυχία. Δεν διδάσκει αρετές, τις ασκεί. Και αυτό γίνεται αντιληπτό όχι από τα λόγια, αλλά από το προσωπικό του παράδειγμα.
- Αγάπη για τον άνθρωπο και την τέχνη: Ο καλός δάσκαλος φροντίζει ανθρώπους. Βλέπει τους μαθητές ως πρόσωπα κι όχι ως αναλώσιμες σχέσεις. Ταυτόχρονα, αγαπά και σέβεται την τέχνη του. Την αξιοποιεί με στόχο την πρόοδο κι όχι ως εργαλείο εξουσίας και ελέγχου.
- Παιδεία: Η παιδεία του δεν περιορίζεται στην τεχνική του επάρκεια. Καλλιεργεί τον νου, τον χαρακτήρα και την κρίση του. Αναζητά νόημα πέρα από τα στενά πλαίσια του χώρου προπόνησης (dojo[1]). Μελετά, στοχάζεται, αμφισβητεί και συνδέει την τέχνη του με τη ζωή.
- Παραμένει μαθητής, χωρίς εγωισμούς και μικρότητες: Προσωπικά, μου έχει τύχει αρκετές φορές οι μαθητές μου να έχουν εξαιρετικές ιδέες. Τότε, δεν είναι η ώρα να πω «εγώ είμαι ο δάσκαλος», αλλά να ακούσω, να αξιολογήσω και να εκτιμήσω τη συνεισφορά. Αυτό σημαίνει να παραμένεις μαθητής, όντας δάσκαλος.
- Αυθεντικότητα: Δεν είναι άλλος άνθρωπος στη σχολή και άλλος έξω από αυτή. Πληρώνει το κόστος αυτού που είναι και αναλαμβάνει την ευθύνη της πορείας του. Η ειλικρίνεια που αποπνέει, γεννά εμπιστοσύνη και πραγματική σχέση μαθητείας.
- Αντέχει την κριτική και την πίεση: Η εκπαιδευτική διαδικασία είναι μια συνεχής έκθεση του δασκάλου. Κάθε φορά που κάνει μάθημα αξιολογείται από τους άλλους, αλλά και από τον ίδιο του τον εαυτό.
- Είναι καταδεκτικός να ζητήσει βοήθεια ή υποστήριξη αν νοιώθει ότι τη χρειάζεται. Με αυτόν την τρόπο προστατεύει την ποιότητα της διδασκαλίας του και λειτουργεί ως παράδειγμα ταπεινότητας. Η στάση αυτή δείχνει προσπάθεια υπέρβασης του εγωϊσμού του.
- Καταβάλει προσπάθεια να καταπολεμήσει τον εγωισμό του. Ο εγωισμός είναι ο πιο ύπουλος εχθρός του δασκάλου, γιατί τον απομονώνει και σταδιακά τον αποκόπτει από την πραγματικότητα. Όποιος ανεβαίνει τόσο ψηλά στον «θρόνο» του, ώστε να μη ακούει τι συμβαίνει γύρω του, χάνει την επαφή με τον εαυτό του και τους άλλους.
Ο δάσκαλος που δεν ακούει, δεν εξελίσσεται. Και όποιος δεν εξελίσσεται, δεν μένει απλά στάσιμος, εκφυλίζεται. Αναπαράγει τις αδυναμίες του, τις βαφτίζει «αλήθειες» και τις επιβάλει σε όσους τον εμπιστεύονται. Έτσι, περιορίζει τους μαθητές του, φθείρει την ουσία της τέχνης, καταστρέφει τις σημαντικές σχέσεις και τελικά, τον ίδιο του τον εαυτό.
Έχω γνωρίσει έναν τέτοιο δάσκαλο. Έμπειρος, με εξαιρετική τεχνική επάρκεια. Το βασικό πρόβλημα ήταν ότι με τα χρόνια σταμάτησε να ακούει. Πίστεψε ότι δεν χρειαζόταν πια, καθώς είχε πάντα δίκιο. Τον ρώτησε κάποτε ένας μαθητής του: «Δάσκαλε, αν διακρίνω ότι κάνεις κάτι λάθος, με ποιόν τρόπο μπορώ να σου το επισημάνω;» Κι εκείνος απάντησε: Να με ρωτήσεις: «Δάσκαλε βλέπω αυτό. Πού κάνω λάθος;»
Όταν η αντιμετώπιση είναι τέτοια, πώς μπορείς να εκφράσεις αντίρρηση ή τουλάχιστον σκέψη; Πώς να μιλήσεις ελεύθερα όταν κάθε διαφορετική άποψη εκλαμβάνεται ως αμφισβήτηση και κάθε ερώτηση ως έλλειψη σεβασμού;
Σταδιακά, οι μαθητές έπαψαν να ρωτούν, μετά να σκέφτονται και τελικά να εξελίσσονται. Όσοι εξέφρασαν τις αντιρρήσεις τους, είτε εκδιώχθηκαν είτε απομακρύνθηκαν. Εκεί κατάλαβα πως ο εκφυλισμός έρχεται από την βεβαιότητα που γεννά ο εγωϊσμός.
Το να με αποκαλούν οι μαθητές μου «δάσκαλο» ή «sensei[2]» δεν είναι τίτλος ευγενείας. Είναι μια διαρκής υπενθύμιση της ευθύνης που έχω απέναντι σε εκείνους και απέναντι στον εαυτό μου. Αναλογίζομαι τα παραπάνω και βλέπω πόση δουλειά έχω να κάνω. Υπάρχουν μέρες που δεν στέκομαι όπως θα ήθελα και άλλες που συνειδητοποιώ ότι είμαι υπερβολικά αυστηρός με τον εαυτό μου. Αυτός όμως, είναι ο δικός μου αγώνας.
Η διδασκαλία είναι μια αμφίδρομη διεργασία. Ο δάσκαλος διαμορφώνει τους μαθητές και οι μαθητές διαμορφώνουν το δάσκαλο. Στη σχέση δασκάλου-μαθητή ο καθένας έχει το μερίδιο ευθύνης που του αναλογεί. Και κανένας δεν είναι τέλειος. Εκεί παραμένει και η ιδιαίτερη πρόκληση. Ο μαθητής να μετέχει ενεργητικά και ο δάσκαλος να παραμένει μαθητής, όντας δάσκαλος.
Με αγάπη
Θανάσης Παπαναστασίου
ΥΓ. Οι αξίες αποκτούν νόημα μόνο όταν δοκιμάζονται στην πράξη. Στο δεύτερο μέρος του άρθρου, τα χαρακτηριστικά του δασκάλου μεταφράζονται σε συγκεκριμένα κριτήρια παρατήρησης. Δεν καλείσαι να συμφωνήσεις, αλλά να παρατηρήσεις και να διακρίνεις.
[1] dojo: ο χώρος του «δρόμου», σε ελεύθερη μετάφραση η σχολή
[2] sensei: αυτός που γνωρίζει πριν, ή σε ελεύθερη μετάφραση ο δάσκαλος
