Στο προηγούμενο άρθρο (Πώς αναγνωρίζουμε έναν καλό δάσκαλο πολεμικών τεχνών), έθεσα σημεία παρατήρησης και μίλησα για την ευθύνη της επιλογής. Τώρα το βλέμμα στρέφεται στον τρόπο διδασκαλίας. Εκτός από το ποιος διδάσκει και το τί διδάσκει σημασία έχει και το πώς.
- Πώς αντιμετωπίζεται το λάθος;
- Πώς ρυθμίζεται η ένταση της άσκησης;
- Πώς καλλιεργείται το εσωτερικό κίνητρο;
- Πώς συνυπάρχουν ελευθερία με την πειθαρχία;
Παρακάτω, τίθενται ορισμένα κριτήρια για την ποιότητα της διδασκαλίας, με στόχο να φανεί αν η εκπαίδευση καλλιεργεί κάτι περισσότερο από την μαχητική τεχνική.
Το δικαίωμα στο λάθος και το μέτρο στην άσκηση
Η μάθηση ξεκινά από το αδέξιο. Όλοι ξεκινάμε κάνοντας κάτι χάλια στην αρχή κι αυτό είναι φυσιολογικό. Όταν ο δάσκαλος επιτρέπει στον μαθητή να αποτύχει, να μπερδευτεί και να εκτεθεί χωρίς ντροπή, του ανοίγει χώρο για να νοιώσει ασφάλεια και να επιδιώξει την εξέλιξη.
Ο μαθητής μαθαίνει να εμπιστεύεται την διαδικασία. Αναγνωρίζει ότι μέτρο σύγκρισης είναι ο ίδιος του ο εαυτός. Δεν είναι ο άλλος. Αν αντίθετα είναι διαρκώς στο μικροσκόπιο της κριτικής, ο μαθητής «μικραίνει». Σταματά να πειραματίζεται και αρχίζει να φοβάται. Όταν ντρέπεται για τα λάθη του, εξαναγκάζεται να είναι «σωστός πάντα». Κι αυτό είναι τεράστιο βάρος.
Κρίσιμος παράγοντας στη διδασκαλία είναι η εφαρμογή της παιγνιώδους μάθησης. Δεν αναιρεί τη σοβαρότητα της πολεμικής τέχνης. Αντίθετα, την καθιστά βιώσιμη μακροπρόθεσμα. Το παιχνίδι αποτελεί έναν ευχάριστο τρόπο εμπλοκής με τη μάθηση. Η χαρά της ανακάλυψης ανοίγει τον νου, μειώνει τον φόβο της αποτυχίας και επιτρέπει στη γνώση να ριζώσει.
Μια σχολή χωρίς παιχνίδι, χαρά και ζωντάνια είναι καταδικασμένη να αναπαράγει συμμόρφωση, όχι μάθηση. Ο δάσκαλος που εφαρμόζει την παιγνιώδη μάθηση, καλλιεργεί την ελευθερία και την εγρήγορση μέσα από την οικειοθελή συμμετοχή.
Η εκπαίδευση δεν χρειάζεται ενοχή για να λειτουργήσει. Ούτε πίεση. Όταν η άσκηση γίνεται αγγαρεία, κάτι έχει χαθεί. Μέσα από το παιχνίδι και τον πειραματισμό, καλλιεργείται το εσωτερικό κίνητρο και η μάθηση έρχεται φυσικά.
Επίσης, η ποσότητα και η ένταση της άσκησης έχουν σχέση και με την ποιότητά της. Το πολύ δεν είναι απαραίτητα καλύτερο. Κάνε τόσο, ώστε για να το χαίρεσαι, όχι ώστε να το σιχαίνεσαι. Να φεύγεις από την προπόνηση γεμάτος, όχι εξαντλημένος και απογοητευμένος. Από την άλλη, η μεγάλη ένταση σε κάθε προπόνηση, μοιάζει με τιμωρία. Η μακροπρόθεσμη πρόοδος δεν κερδίζεται με αυτόν τον τρόπο.
Κάποιοι θα αντιτείνουν τη γνωστή φράση «no pain, no gain» (χωρίς πόνο, δεν υπάρχει κέρδος). Έχουν δίκιο μόνο κατά το ήμισυ. Πράγματι, κάθε πρόοδος απαιτεί προσπάθεια. Όχι όμως εξάντληση και πόνο. Για να διευρυνθούν τα όριά μας χρειάζεται να δοκιμαστούμε. Όταν όμως ο πόνος γίνεται κριτήριο της «καλής» προπόνησης, τότε έχουμε χάσει τον δρόμο. Η συνεχής εξάντληση είναι ένδειξη κακής διαχείρισης της ενέργειάς μας και απουσίας μέτρου.
Η ποιότητα και η ποσότητα της εξάσκησης μακροπρόθεσμα ξεπερνούν σε αποτελεσματικότητα την διαρκώς σκληρή προπόνηση. Όταν προπονείσαι με μέτρο, χωρίς να φτάνεις στα άκρα, διατηρείς την υγεία, την ενέργεια και την όρεξη για «ακόμα λίγο». Η διαρκώς υψηλή ένταση, αντίθετα με ότι πιστεύεται, εγκυμονεί τον κίνδυνο τραυματισμών, αφαιρεί ώρες προπόνησης και συχνά μειώνει την ψυχική ενέργεια.
Το βέλτιστο δεν είναι να δίνεις τα πάντα στην προπόνηση σήμερα. Είναι να μπορείς να επιστρέψεις και αύριο. Να φεύγεις από την προπόνηση με την αίσθηση ότι θα μπορούσες να κάνεις λίγο ακόμα, όχι με την ανάγκη να αναρρώνεις για μέρες. Έτσι η καθημερινή επαφή με την άσκηση γίνεται φυσικός ρυθμός ζωής και όχι βάρος που πρέπει να αντέξεις. Κράτα το μέτρο, ώστε η προσπάθεια να έχει διάρκεια. Η υπερβολή εντυπωσιάζει βραχυπρόθεσμα. Το μέτρο χτίζει μακροπρόθεσμα.
Ελευθερία και πειθαρχία
Τα περισσότερα συστήματα πολεμικών τεχνών στηρίζονται σε μια πυραμιδωτή ιεραρχική δομή. Η δομή αυτή αν και διατηρεί το στοιχείο της πειθαρχίας, περιορίζει σημαντικά το στοιχείο της ελευθερίας. Προτείνω μια διαφορετική προσέγγιση, καθώς όταν λείπει το στοιχείο της ελευθερίας η μετάβαση από τη θεωρία στην πράξη είναι προβληματική. Εφόσον εξασκείται η ελευθερία εξασκείται και η πρωτοβουλία. Στοιχείο απαραίτητο στο χάος της μάχης.
Η ελευθερία δεν αναιρεί τη δομή. Η ιεραρχία δεν καταργείται, αλλά απογυμνώνεται από τον αυταρχισμό και μετασχηματίζεται σε σχέση ευθύνης και αμοιβαίου σεβασμού. Στο πλαίσιο που συνυπάρχει η ελευθερία και η πειθαρχία, ο δάσκαλος στέκεται «δίπλα» στον μαθητή και όχι «πάνω» από αυτόν.
Πολλοί επιλέγουν να μην ακολουθήσουν αυτό το μοντέλο, γιατί φοβούνται ότι θα χάσουν τον έλεγχο. Είναι αλήθεια ότι θα χρειαστεί να εκτεθούν και να απομυθοποιήσουν την εικόνα της αυθεντίας. Η ειρωνεία είναι ότι η αυθεντία που χρειάζεται να κρυφτεί ή να προστατευτεί είναι ήδη εύθραυστη. Εκεί μέσα στον κίνδυνο της απομυθοποίησης κρύβεται και η δυνατότητα εξέλιξης του δασκάλου.
Οι αδυναμίες δεν παραγνωρίζονται, αλλά δουλεύονται χωρίς ενοχές και κατάκριση. Όταν διαμορφώνεται τέτοιο κλίμα, ενδυναμώνονται τα δυνατά στοιχεία του χαρακτήρα και της προσωπικότητας και του μαθητή και του δασκάλου.
Το αποτέλεσμα είναι μια ζωντανή μαθησιακή κοινότητα, όπου οι μαθητές δεν συμμορφώνονται απλώς, αλλά ανθίζουν. Έτσι, μέσα στην ισορροπία ελευθερίας και πειθαρχίας, δυναμώνουν οι δεσμοί. Με αφορμή όσα γράφω, έρχεται στο μυαλό μου μια κρίσιμη ερώτηση: αν σταματούσα να μιλάω και με έβλεπαν οι μαθητές μου μόνο να πράττω, τί θα μάθαιναν πραγματικά από εμένα; Αυτή είναι μια ερώτηση που χρειάζεται να κάνει στον εαυτό του κάθε δάσκαλος, αλλά και κάθε γονιός.
Η πραγματική αξία ενός δασκάλου
Ο χρόνος είναι ο αμείλικτος κριτής κάθε δασκάλου. Εκεί δοκιμάζεται η ποιότητά του. Με τη σοφία που συσσωρεύει, όχι ως αποτέλεσμα της παρέλευσης του χρόνου, αλλά ως ενεργητικής ενασχόλησης με τα σημαντικά της ζωής. Με τις σχέσεις που καλλιεργεί, τις πράξεις που κάνει, τα λόγια που εκφέρει και την ενέργεια που εκπέμπει.
Εφόσον ο δάσκαλος αποδεχτεί το λειτούργημά του, επιλέγει ταυτόχρονα και την ταπεινότητα ως αρετή στο δρόμο του. Αν αφεθεί να τον παρασύρει η έπαρση, θα επιδιώξει να εμφανίζεται σαν αυθεντία. Και το αποτέλεσμα θα είναι αναπόφευκτα, να μεγαλώνει τις αποστάσεις από τους μαθητές για να προστατεύει την εικόνα του. Η ευθύνη είναι μεγάλη για όποιον την αποδεχτεί. Και το ρίσκο επίσης.
Κάποιοι θα πουν ότι η απόσταση είναι απαραίτητη. Ότι ενισχύει το συμβολισμό της θέσης του δασκάλου και προστατεύει και το μαθητή και το δάσκαλο. Ο μαθητής διαμορφώνει ένα πρότυπο και ο δάσκαλος μια σαφή δομή για να διαφυλάξει το ρόλο του. Ως σκέψη είναι σωστή. Ωστόσο, θα έλεγα ότι δεν φτάνει. Η απόσταση συχνά φτωχαίνει τη σχέση. Εξιδανικεύει, αντί να προάγει την ωρίμανση και δημιουργεί ένα άπιαστο «πρότυπο» που αργά ή γρήγορα θα φανερώσει τις ανεπάρκειές του.
Ο δάσκαλος παραμένει άνθρωπος με αδυναμίες, όρια και διαρκή ανάγκη εξέλιξης. Η ανθρώπινη διάσταση δεν μειώνει την αξία του. Αντίθετα, τη θεμελιώνει. Ο μαθητής χρειάζεται έναν ατελή δάσκαλο ως ζωντανό παράδειγμα συνέπειας και προσωπικού αγώνα. Το ερώτημα είναι: πόσο ώριμος είναι ο μαθητής να δει και να αποδεχτεί την ατέλεια του δασκάλου;
Τέλος, οι πραγματική αξία ενός δασκάλου δεν μετριέται μόνο στις τεχνικές και στις φυσικές του ικανότητες, αλλά στο αποτύπωμα που αφήνει στους ανθρώπους γύρω του. Αν είσαι εκπαιδευτής και επιλέξεις το δύσκολο μονοπάτι της έκθεσης και της συνεχούς βελτίωσης, θα γίνεις κάτι πολύ περισσότερο από ένας απλός εκπαιδευτής. Θα γίνεις ένας πραγματικός Δάσκαλος.
Με αγάπη
Θανάσης Παπαναστασίου
Υ.Γ. Στο 4ο και τελευταίο μέρος, η διδασκαλία της πολεμικής τέχνης αποκαλύπτεται ως ηθική πράξη με συνέπειες. Μετατρέπεται σε σχέση που γεννά ευθύνη και ανάγκη για διάκριση.
