Όταν ήμουν παιδί συχνά αναρωτιόμουν: «τελικά τα καταφέρνω τόσο καλά σε ότι κάνω ή μήπως τους έχω πείσει όλους για κάποια υποτιθέμενη αξία ή ικανότητα που δεν διαθέτω πραγματικά;» Αυτές οι σκέψεις με συνόδευαν για πολλά χρόνια, γεννώντας μέσα μου αμφιβολίες και ενοχές. Με έκαναν παρόλα αυτά να προσπαθώ διπλά σε ό,τι έκανα, για να καλύψω την αίσθηση ανεπάρκειας που με συνόδευε. Πολύ αργότερα έμαθα ότι η συγκεκριμένη αίσθηση αμφιβολίας, η οποία καθορίζει μια ολόκληρη στάση ζωής, ονομάζεται φαινόμενο ή σύνδρομο του απατεώνα. ‘Η όπως το λένε και στο χωριό μου, impostor syndrome!
«Τι είναι όμως αυτό το φαινόμενο;» Πρόκειται για την αίσθηση ότι οι επιτυχίες μας δεν αντικατοπτρίζουν την πραγματική μας αξία ή την προσπάθεια που καταβάλαμε, αλλά οφείλονται στην τύχη ή ακόμα και στην εξαπάτηση. Αποτελεί μια επίμονη αίσθηση ανεπάρκειας, ακόμα και όταν υπάρχουν αντικειμενικές επιτυχίες.
Όσοι υποφέρουμε από το σύνδρομο του «απατεώνα» αμφιβάλλουμε διαρκώς για τις ικανότητες και την αξία μας. Βιώνουμε μια αίσθηση νοητικής εξαπάτησης που υπερκαλύπτει τη χαρά οποιασδήποτε φανερής ή αθέατης επίτευξης. Αυτή η στάση συνοδεύεται από τον φόβο να αποκαλυφθεί η αδυναμία μας και να καταρρεύσει το οικοδόμημα των επιτυχιών μας.
Με αυτόν τον τρόπο σκέψης, από τη μια μπορούσα να δικαιολογήσω την επιτυχία μου στις πανελλήνιες, που με έφερε να σπουδάζω στο Πολυτεχνείο, ως αποτέλεσμα τύχης. Από την άλλη, να επιβεβαιώσω την μειωμένη μου αξία, βασισμένος στην αποτυχία να ολοκληρώσω επιτυχώς τις σπουδές μου. Να η απόδειξη που ζητούσα! Έτσι, με τον ίδιο συλλογισμό, συνέχιζα να προχωρώ σε κάποιες πετυχημένες ενέργειες, πάντα με την αίσθηση ότι οι άλλοι δεν είχαν καταλάβει αυτό που αισθανόμουν βαθιά μέσα μου: ότι ήμουν, τελικά, ένας «απατεώνας»! Έτσι, στα μάτια μου, οι όποιες επιτυχίες φαίνονταν πάντα «τυχαίες».
Μάλιστα ακριβώς λόγω αυτής της αίσθησης, ένιωθα συνεχώς την ανάγκη να εργάζομαι εντατικότερα για να αποδείξω την αξία μου και να διατηρήσω την «καλή εικόνα» στους γύρω μου. Καθώς συλλογίζομαι τις σκέψεις και τα βιώματα που κουβαλώ, κατανοώ βαθύτερα την επίμονη εσωτερική αμφιβολία που φέρνει το σύνδρομο του απατεώνα. Όλα αυτά με κάνουν να αναρωτιέμαι γενικότερα:
- Πώς γίνεται, παρά τις αντικειμενικές μας επιτυχίες, να νιώθουμε ανεπαρκείς και να αναζητούμε διαρκώς αποδείξεις ότι αξίζουμε;
- Από την άλλη, τι μας ωθεί να νοιώθουμε ότι χρειαζόμαστε εξωτερική επιβεβαίωση;
Η αίσθηση που πηγάζει από το σύνδρομο του απατεώνα, δεν είναι απλώς μια στιγμιαία ανασφάλεια, αλλά ένα φαινόμενο που διαμορφώνει τη στάση μας απέναντι στη ζωή. Για πολλά χρόνια, βρισκόμουν παγιδευμένος σε αυτή την αέναη εσωτερική σύγκρουση. Από τη μια πλευρά, υποτιμούσα τις επιτυχίες μου, ενώ από την άλλη, απέδιδα κάθε επιτυχία ή αναγνώριση στην τύχη ή σε εξωτερικούς παράγοντες. Μέχρι που άρχισα να συνειδητοποιώ ότι ο δρόμος δεν ανοίγει σε κανέναν αν δεν κάνει βήματα προς τον στόχο του. Και μάλιστα, ξεπερνώντας εμπόδια, αποκτώντας δεξιότητες και γνώσεις και καλλιεργώντας υγιέστερη στάση ζωής. Οι επιτυχίες, τελικά, δεν είναι τόσο τυχαίες. Αντίθετα, απαιτούν εργασία, γνώσεις, δεξιότητες, συνέπεια και αυτοπειθαρχία. Χρειάζεται βέβαια και τύχη, αλλά δεν είναι ο πλέον καθοριστικός παράγοντας.
Μέσα από το ταξίδι της αυτοανακάλυψης, άρχισα να κατανοώ, έστω και σε κάποιο βαθμό, τη δυναμική αυτής της κατάστασης. Αν οι σκέψεις μου συναντούν τις δικές σας, προτείνω να σκεφτούμε:
- «Πώς εκδηλώνεται το σύνδρομο του απατεώνα στην καθημερινότητά μας;»
- «Πώς μπορούμε να αποκωδικοποιήσουμε τα σημάδια του για να χαράξουμε μια πορεία προσωπικής απελευθέρωσης;»
Το σύνδρομο του απατεώνα καθορίζει τη στάση μας απέναντι στη ζωή και τη σχέση μας όχι μόνο με τις επιτυχίες, αλλά και με την αξία που δίνουμε στον ίδιο μας τον εαυτό. Στη επόμενο μέρος του άρθρου θα δούμε, ως πρώτο βήμα συνειδητοποίησης, τον φαύλο κύκλο αμφιβολίας και ανασφάλειας που δημιουργεί.
Με αγάπη
Θανάσης Παπαναστασίου
