Κριτική σκέψη και αμφισβήτηση
Στην σημερινή εποχή που χαρακτηρίζεται από γρήγορες αλλαγές, αβεβαιότητα, υπερφόρτωση πληροφοριών και αλματώδη τεχνολογική ανάπτυξη, η ικανότητα της κριτικής σκέψης είναι περισσότερο αναγκαία από ποτέ. Η κατανόηση της σχέσης μεταξύ βίας και ψεύδους, η αναγνώριση ψευδών αφηγημάτων και η αποκάλυψη στρατηγικών ελέγχου είναι απαραίτητα «εργαλεία» για κάθε ενεργό πολίτη.
Αυτό το άρθρο αποτελούμενο από τρία μέρη δεν στοχεύει μόνο στην παρουσίαση ιδεών, αλλά και στην καλλιέργεια της ικανότητας για στοχασμό, αμφισβήτηση και δράση. Αυτό, λοιπόν, που καλούμαστε να κάνουμε είναι να μην αποδεχόμαστε παθητικά ό,τι μας «σερβίρουν». Για τον λόγο αυτό, ξεκινήστε αμφισβητώντας τις ιδέες σε αυτό το κείμενο, θέτοντας τις δικές σας ερωτήσεις και αναζητώντας τις προσωπικές σας απαντήσεις.
Η σύνδεση βίας και ψεύδους
Η βία γεννά βία. Για να διατηρηθεί μια εξουσία, που ασκεί βία, χρειάζεται το ψευδός για να την στηρίξει, να την εξωραΐσει και να την παρουσιάσει ως τη μόνη λύση. Επομένως, η σχέση βίας και ψεύδους είναι κρίσιμη για κάθε εξουσία που επιδιώκει να παραμείνει, ανεξαρτήτως των μέσων ή του κόστους. Από την άλλη, «το ψέμα έχει κοντά ποδάρια». Άλλωστε, όταν αποκαλύπτεται, χρειάζεται πειστικός ή/και πιεστικός λόγος για να δικαιολογηθεί και καταστολή για να συντηρηθεί. Η τρομοκρατία, η βία, η χειραγώγηση και η παραπλάνηση, συχνά χρησιμοποιούνται από εκείνους που λένε ψέματα για να ελέγξουν μια κατάσταση. «Πώς μπορεί όμως να δικαιολογηθεί το ψέμα;»
Δύναμη και ανασφάλεια
Η δημοσιογράφος και συγγραφέας Μαλβίνα Κάραλη έλεγε ότι «κυβέρνηση που λυσσά να μείνει στην εξουσία σε χώρα πτωχευμένη, ή έχει περιθώρια ακόμα να φάει ή φοβάται τη φυλακή». Η επιθυμία για εξουσία και έλεγχο ή η ανάγκη για επιβίωση αποτελούν κύριες αιτίες που οδηγούν στη χρήση του ψεύδους και της βίας. Όσοι επιλέγουν αυτή την οδό, εκμεταλλεύονται την θέση ή τη δύναμή τους για να συγκαλύψουν την αδυναμία ή την ανασφάλειά τους. Αν είχαν πράγματι δύναμη, η οποία να πηγάζει από την αλήθεια και το ήθος, δεν θα είχαν την ανάγκη να εκμεταλλευτούν, να χειραγωγήσουν, να τρομοκρατήσουν ή να καταστείλουν. Συνεπώς, όταν η εξουσία είναι ανασφαλής, αναζητά όπλα, όπως ο φόβος και η αβεβαιότητα για να διατηρήσει την κυριαρχία της.
Φόβος και αβεβαιότητα
Η πρόκληση φόβου και η δημιουργία αβεβαιότητας μπορεί να βοηθήσουν στην εξασφάλιση της συμμόρφωσης ή στην επιβολή καταναγκαστικών μέτρων. Μέσα από αυτές τις στρατηγικές προκαλούνται συναισθηματικές αντιδράσεις και γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης η αντίληψη του κόσμου.
Τα παραδείγματα πολλά και διαχρονικά. Για παράδειγμα, ο φόβος κατάρρευσης της οικονομίας νομιμοποιεί τη μονόπλευρη λιτότητα. Πιο συγκεκριμένα, κατά την οικονομική κρίση στην Ελλάδα, η επιβολή αυστηρής λιτότητας από την τρόικα και τους υπόλοιπους διεθνείς οργανισμούς, δικαιολογήθηκε με το αφήγημα της «δημοσιονομικής εξυγίανσης». Η πολιτική αυτή οδήγησε στην φτωχοποίηση τους πολίτες της χώρας και όξυνε τις κοινωνικές ανισότητες. Αξίζει να αναρωτηθούμε:
- «Ποια ήταν τα πραγματικά οικονομικά δεδομένα που νομιμοποίησαν τις συγκεκριμένες πολιτικές;»
- «Ποιοι και πώς οδήγησαν την Ελλάδα σε αυτή την κατάσταση;»
- «Ποια ήταν τα αποτελέσματα-συνέπειες για τους πολίτες;»
- «Ποιος ανέλαβε την ευθύνη για τις συνέπειες αυτών των πολιτικών;»
Άλλο ένα παράδειγμα αποτελεί ο Χίτλερ και το ναζιστικό καθεστώς στη Γερμανία. Χρησιμοποιώντας το αφήγημα του «ηθικού πλεονεκτήματος» (η «Άρια φυλή» ήταν ηθικά ανώτερη από άλλες φυλές και έθνη) μπόρεσαν να δικαιολογήσουν τις θηριωδίες τους. Αξίζει πάλι να αναρωτηθούμε:
- «Πώς το συγκεκριμένο αφήγημα χρησιμοποιήθηκε για να νομιμοποιήσει την βία;»
- «Γιατί χρειάστηκε ένα τέτοιο αφήγημα και που στόχευε;»
Επίσης, χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί και η επίφαση πολιτικής ορθότητας, που επιβάλει την διαχείριση του λόγου και της πληροφορίας. Μέσα από αυτή τη στρατηγική λοιπόν γίνεται προσπάθεια να ελεγχθεί ο λόγος και η συμπεριφορά, παρουσιάζοντας κάποιες ομάδες ως σωστές και άλλες ως λάθος, απομονώνοντας και στιγματίζοντας όσους διαφωνούν. Ωστόσο, ο φόβος δεν αρκεί. Για να στηριχθεί μια τέτοια στρατηγική, το ψέμα πρέπει να αποκτήσει την επίφαση αλήθειας, μέσα από συγκεκριμένες τακτικές.
Η βία και το ψέμα δεν είναι αφηρημένες έννοιες. Τις βιώνουμε καθημερινά σε μικρές και μεγάλες πράξεις γύρω μας. Βία είναι η φτώχεια, η έλλειψη παιδείας, η αποστέρηση βασικών ανθρώπινων δικαιωμάτων, ο εκβιασμός όσων δεν έχουν δύναμη να αντιδράσουν, η αδικία στην κατανομή ευκαιριών, η αναξιοκρατία, η αναγκαστική φυγή-μετανάστευση και πολλά ακόμα. Δίνουμε όμως την απαραίτητη προσοχή ή τις αφήνουμε να περάσουν άκριτα; Μπορούμε να επιλέξουμε αν θα τα ανεχτούμε ή αν θα σταθούμε απέναντί τους, πρώτα στη δική μας ζωή. Αναρωτιέμαι:
- «Πότε λέμε ψέματα για να αποφύγουμε τις συνέπειες των πράξεών μας;»
- «Πότε ανεχόμαστε μικρές μορφές βίας στο κοντινό περιβάλλον μας, είτε από φόβο είτε από αδιαφορία;»
Οι επιλογές μας, όσο μικρές κι αν φαίνονται, καθορίζουν το κοινωνικό μας περιβάλλον. Στη συνέχεια του άρθρου θα εξεταστούν ορισμένα εργαλεία «αιτιολόγησης» της βίας με του ψεύδους. Το αφήγημα του «ηθικού πλεονεκτήματος» και ο έλεγχος της πληροφορίας είναι ορισμένα από αυτά.
με σεβασμό
Θανάσης Παπαναστασίου
