Στο 1ο μέρος του άρθρου, είδαμε πώς το σύνδρομο του απατεώνα μας κάνει να αμφιβάλλουμε για την αξία μας και τις επιτυχίες μας. Καθώς εμβαθύνουμε, συνειδητοποιούμε ότι δεν πρόκειται απλώς για μια εσωτερική αίσθηση ανασφάλειας. Εκδηλώνεται μέσα από συγκεκριμένες συμπεριφορές και πεποιθήσεις που υποσκάπτουν την αυτοεκτίμηση και περιορίζουν τη χαρά της ζωής μας. Η αδυναμία να αποδεχτούμε την επιτυχία, η συνεχής αναζήτηση επιβεβαίωσης από τους γύρω μας, και ο φόβος της αποτυχίας ενισχύουν έναν φαύλο κύκλο αμφιβολίας που μας περιορίζει. Οι σκέψεις αυτές, μας κρατούν παγιδευμένους σε μια κατάσταση αμφισβήτησης και ανεπάρκειας. Αλλά «πώς εκδηλώνεται αυτός ο φαύλος κύκλος;»
Ας κάνουμε ένα προσωπικό, εσωτερικό ταξίδι στις σκέψεις και τα συναισθήματα για να κατανοήσουμε τους μηχανισμούς του συνδρόμου του απατεώνα. Ξεκινά με την αμφιβολία για την ικανότητα και την αξία μας. Νιώθουμε πως πρέπει να προσπαθήσουμε διπλά για να αποδείξουμε ότι είμαστε «αρκετά» καλοί. Ταυτόχρονα, απαξιώνουμε την αξία της προσπάθειας αυτής, είτε στη σκέψη, είτε στα λόγια μας. Στη συνέχεια, λόγω της υπερπροσπάθειας, έρχονται κάποια επιτεύγματα, τα οποία όμως πάλι υποτιμούμε, καθώς θεωρούμε ότι έρχονται τυχαία. Στη συνέχεια, αισθανόμαστε αμηχανία να δεχτούμε συγχαρητήρια ή καλά λόγια που μεταφέρουν θαυμασμό και αποδοχή για όσα έχουμε καταφέρει. Μάλιστα, όλα αυτά μας κάνουν να αισθανόμαστε ακόμα μεγαλύτερη ανασφάλεια, ανεξάρτητα από τα αποτελέσματα. Παραδόξως, ενώ νοιώθουμε αμήχανα όταν μας επιβραβεύουν, ταυτόχρονα αποζητούμε την αποδοχή των άλλων. Από την άλλη, φοβόμαστε ότι θα τους απογοητεύσουμε. Όλα τα παραπάνω εντείνουν περαιτέρω την αίσθηση της αμφιβολίας, κλείνοντας τον φαύλο κύκλο.
Η αβεβαιότητα αυτή, αν και αποτελεί προϊόν προσωπικών σκέψεων, ενισχύεται από εξωτερικούς παράγοντες. Τα ανταγωνιστικά περιβάλλοντα (π.χ. επαγγελματικό, ακαδημαϊκό κ.α.), οι υψηλές προσδοκίες (π.χ. οικογένεια, σύντροφο κ.α.), η συνεχής σύγκριση με τους άλλους, η κοινωνική πίεση και η τελειομανία μας παγιδεύουν σε έναν ατέρμονο κύκλο αμφιβολίας.
Στην πραγματικότητα, η πιο βαθιά μας αμφιβολία μπορεί να πηγάζει από το πώς ερμηνεύουμε και αντιδρούμε στους εξωτερικούς παράγοντες, παρά από τους ίδιους τους παράγοντες. Αν καταφέρουμε να αναγνωρίσουμε τις εσωτερικές αντιφάσεις και να αμφισβητήσουμε τις περιοριστικές πεποιθήσεις μας, μπορούμε να μειώσουμε τη δύναμη που έχουν οι εξωτερικές επιρροές στην αυτοεκτίμησή μας. «Ποιες είναι όμως οι αντιφάσεις αυτές;» Ας εξετάσουμε ορισμένες:
- «είμαι αρκετά καλός» vs «πρέπει να είμαι τέλειος»: Νιώθουμε πως αν δεν είμαστε τέλειοι, δεν αξίζουμε την επιτυχία ή την αναγνώριση. Αυτή η εσωτερική σύγκρουση ενισχύει την αίσθηση αποτυχίας και δημιουργεί άγχος, καθώς δεν φτάνουμε να ανταποκριθούμε στην ανάγκη μας για τελειότητα.
- «οι άλλοι είναι καλύτεροι από εμένα»: Η σύγκριση με τους άλλους μπορεί να ενισχύσει την αίσθηση ότι δεν φτάνουμε ποτέ στο επίπεδό τους, ακόμα και αν οι επιτυχίες μας είναι σημαντικές. Ας αναρωτηθούμε όμως: «έχει πραγματικά αξία για εμάς το τι καταφέρνουν οι άλλοι;» Και, σε τελική ανάλυση, «γιατί θα έπρεπε να συγκρινόμαστε με οποιονδήποτε άλλον, πέρα από τον ίδιο μας τον εαυτό;» Η μόνη σύγκριση που έχει ουσιαστικό νόημα είναι αυτή με τον χθεσινό μας εαυτό. Μόνο έτσι μπορούμε να αναγνωρίσουμε τις δυνάμεις μας, να διορθώσουμε τα λάθη μας, να ξεπεράσουμε τις αδυναμίες μας και να εξελιχθούμε.
- «θέλω να πετύχω» vs «φοβάμαι την αποτυχία»: Η επιθυμία για επιτυχία μπορεί να είναι έντονη, αλλά ο φόβος της αποτυχίας ή της κριτικής μπορεί να μας παραλύει. Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο, όπου αναβάλλουμε διαρκώς, αποφεύγουμε να αναλάβουμε δράση, ή αφήνουμε αναξιοποίητες τις ευκαιρίες που έρχονται μπροστά μας.
- «έχω ανάγκη την επιβεβαίωση των άλλων»: Η ανάγκη για συνεχή εξωτερική επιβεβαίωση, μας κάνει να νιώθουμε ότι η αξία μας εξαρτάται από την αναγνώριση των άλλων. «Χρειάζεται η γνώμη των άλλων για να νοιώσουμε καλά με τον εαυτό μας;» Αν κοιτάξουμε βαθύτερα, θα δούμε ότι η ύπαρξή μας δεν είναι τυχαία. Ο Θεός δεν φτιάχνει σκουπίδια. Φτιάχνει ανθρώπους με αξία και σκοπό, ανεξάρτητα από τις αδυναμίες ή τις αποτυχίες τους. Το ερώτημα δεν είναι αν έχουμε αξία. Αυτό είναι δεδομένο και δεν εξαρτάται από τις γνώμες των άλλων. Το ερώτημα είναι αν μπορούμε να το νιώσουμε βαθιά μέσα μας, να το αποδεχτούμε και να ζήσουμε με τρόπο που μας τιμά.
Με βάση τα παραπάνω, έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε τις σκέψεις μας και να ανακαλύψουμε πώς γεννιέται η αμφιβολία μας μέσα από αυτές. Μπορούμε ως άσκηση, να σκεφτούμε λογικά επιχειρήματα, αντικρούοντας την αμφιβολία και αντιμετωπίζοντας τις εσωτερικές αντιφάσεις.
Σε προσωπικό επίπεδο, οι παραπάνω πεποιθήσεις και αντιφάσεις δημιουργούν μέσα μου δύο δυναμικές που με ταλαιπωρούν ιδιαίτερα:
- Δυσκολεύομαι να αποδεχτώ την επιτυχία και να απολαύσω τη χαρά που τη συνοδεύει.
- Καταβάλλω υπερβολική προσπάθεια για να πετύχω, με αποτέλεσμα να παραμελώ τον εαυτό μου, να γίνομαι ευάλωτος στη χειραγώγηση από τους άλλους και να χάνω την αρετή της διάκρισης.
Και οι δύο αυτές δυναμικές οδηγούν σε υποβάθμιση της ποιότητας της ζωής μου. «Πώς ξεκίνησα λοιπόν να ξεπερνώ αυτό που με ταλάνιζε;» Αρχικά, οφείλω να είμαι ειλικρινής απέναντί σας και να ομολογήσω ότι ακόμα το παλεύω. Δεν ισχυρίζομαι ότι έχω βρει το αλάθητο μονοπάτι ή τη μοναδική συνταγή αντιμετώπισης. Αυτό που μπορώ να πω με βεβαιότητα, όμως, είναι ότι η διαδικασία απελευθέρωσης από αυτό το βάρος ξεκίνησε μέσα μου εδώ και καιρό και συνεχίζεται, έστω και με αργά βήματα. Ίσως όμως η εξέλιξη και η ωρίμανση δεν είναι προορισμός, αλλά ένα ταξίδι που διαρκεί μια ζωή. Ας δούμε όμως πώς ξεκίνησε.
Βιώνοντας την αποτυχία ολοκλήρωσης των σπουδών μου, πήρα την απόφαση να επιστρέψω στην εκπαίδευση σε μεγαλύτερη ηλικία, ενώ ταυτόχρονα ισορροπούσα ανάμεσα στην οικογένεια, την εργασία και τις υπόλοιπες υποχρεώσεις μου. Παρά τις αντικειμενικές δυσκολίες, κατόρθωσα να πετύχω κάτι αδιαμφισβήτητο. Ολοκλήρωσα τις σπουδές μου με άριστα και εκφώνησα τον όρκο ως αριστούχος και πρώτος στο έτος μου.
Αυτή η επιτυχία αποτέλεσε για μένα ένα αδιαμφισβήτητο εξωτερικό τεκμήριο. Ήταν η απόδειξη ότι δεν ήταν η τύχη που καθόρισε την πορεία μου, αλλά αξίες και ποιότητες όπως η συνέπεια, η αγάπη για τη γνώση, η πειθαρχία και η σκληρή δουλειά. Η συνειδητοποίηση αυτής της επιτυχίας με οδήγησε να επανεξετάσω συνολικά τη στάση μου απέναντι στην προσωπική μου αξία. «Χρειάζεται όμως μια εκκωφαντική επιτυχία για να γιατρευτούμε από το σύνδρομο του απατεώνα;»
Η επιτυχία από μόνη της δεν αρκεί να διαλύσει τις αμφιβολίες μας, εάν δεν κατανοήσουμε και τους μηχανισμούς που τις ενισχύουν. Αναγνωρίζοντας πώς λειτουργεί ο φαύλος κύκλος, μπορούμε να αναπτύξουμε στρατηγικές ενίσχυσης της αυτοπεποίθησης και ψυχικής μας ανθεκτικότητας.
«Ποιες λοιπόν, είναι οι καταστάσεις και οι συνθήκες που τροφοδοτούν το σύνδρομο του απατεώνα;» Στο επόμενο μέρος, θα εξετάσουμε ορισμένους από τους βασικούς παράγοντες που το επιτείνουν και πώς μπορούμε να τους αναγνωρίσουμε, ώστε να μην μας παγιδεύουν σε έναν ατέρμονο κύκλο αυτοϋποτίμησης.
Με αγάπη
Θανάσης Παπαναστασίου
