Συνήθως γράφω στο Θinking Blog με σκοπό να ωφελήσω ή να εμπνεύσω. Σήμερα γράφω για να κατανοήσω. Για να βάλω σε τάξη κάποιες εσωτερικές συγκρούσεις που κουβαλάω καιρό. Αγαπητέ φίλε ή φίλη, ίσως μέσα από αυτές τις συγκρούσεις να βρεις ορισμένα σημεία που σε αφορούν και να διαβάσεις καλύτερα τον εαυτό σου.
Συχνά αναρωτιέμαι γιατί μου βγαίνει τόσο αυθόρμητα να στηρίζω, να βοηθώ, να προσφέρω το καλύτερο που μπορώ στους άλλους, αλλά διστάζω να κάνω το ίδιο για εμένα. Η απάντηση, νομίζω, βρίσκεται στον τρόπο που σκέφτομαι και στον τρόπο που αντιλαμβάνομαι τον κόσμο και τη θέση μου μέσα σε αυτόν. Ας ξεκινήσουμε όμως πιάνοντας την άκρη του νήματος.
Γιατί δίνω στους άλλους και παραμελώ τον εαυτό μου;
Νιώθω πως έχω μια αποστολή. Από παιδί ήθελα να γίνω δάσκαλος. Πάντα με γοήτευε η ιδέα να μεταδίδω όχι μόνο γνώση, αλλά και ενέργεια, ενθάρρυνση, εμπιστοσύνη. Με γεμίζει να βλέπω ανθρώπους να μεγαλώνουν, να αλλάζουν, να μαθαίνουν και να ξέρω πως ήμουν μέρος αυτής της πορείας. Η διδασκαλία δεν είναι για μένα απλώς επάγγελμα. Είναι τρόπος ύπαρξης. Όπως και η φροντίδα. Μόνο που αυτή η βαθιά εσωτερική ανάγκη να δίνω, κρύβει μέσα της και μια πρόκληση. Να μην ξεχνώ να φροντίζω και μένα.
Από μικροί μάθαμε πως πρέπει να είμαστε ευγενικοί και να βοηθάμε. Να είμαστε «καλά παιδιά». Αυτό το πρότυπο μας έκανε να πιστέψουμε πως η αξία μας εξαρτάται από το πόσο προσφέρουμε στους άλλους. Κι έτσι, όταν θέλουμε να πούμε «όχι», να βάλουμε όρια, ή να γίνουμε δυσάρεστοι, νιώθουμε ενοχές. Είναι σαν να καταπατάμε κάτι που μας έμαθαν ότι είναι «σωστό». Και τότε διχαζόμαστε ανάμεσα σε αυτό που πραγματικά είμαστε και σε αυτό που νιώθουμε ότι «πρέπει» να είμαστε.
Αυθεντικότητα και σχέσεις
Στις σχέσεις μου με τους ανθρώπους, έχω σταματήσει να διεκδικώ τη σχέση για τη σχέση. Προτιμώ να υπάρχω όπως είμαι. Όμως, η αυθεντικότητα εκθέτει και ορισμένες φορές γίνεται επικίνδυνη.
Για παράδειγμα, αν είσαι άνθρωπος που κουβαλά καλοσύνη, θα προσελκύεις εκείνους που την αναγνωρίζουν, τη μοιράζονται και την εκτιμούν. Ταυτόχρονα όμως, θα «προσκληθούν» κι όσοι βλέπουν την ευγένεια ψυχής σαν ανοικτό παράθυρο, από το οποίο μπαίνουν για να εκμεταλλευτούν.
Η διδασκαλία και η φροντίδα, οι δύο δρόμοι που έχω επιλέξει να βαδίζω, απαιτούν ειλικρίνεια, παρουσία, δόσιμο. Κι αυτό έχει ρίσκο. Μπορείς να γίνεις φως για κάποιους, αλλά και στόχος για άλλους. Αυτό ενδεχόμενο, μπορεί να κουράσει, να αποκαρδιώσει ή να απογοητεύσει.
Δίνοντας χωρίς όρια
Στις πιο κοντινές προσωπικές μου σχέσεις, ισχύει το ίδιο. Δίνομαι, τις στηρίζω, μένω εκεί, ακόμη κι όταν παρουσιάζουν δυσκολίες. Δεν εγκαταλείπω εύκολα ούτε τις επιλογές μου ούτε τους ανθρώπους που έχω στη ζωή μου. Ακόμη κι αν δεν ανταποκρίνονται πάντα με τον τρόπο που θα περίμενα, ακόμη κι όταν οι επιλογές μου ματαιώνονται. Και ναι, είναι επιλογή μου να μένω. Το νιώθω σωστό, όμως δεν είναι πάντα εύκολο. Ενίοτε προκαλεί πόνο, καθώς με φέρνει αντιμέτωπο με σκληρές ή άδικες συμπεριφορές.
Από την άλλη, αυτή η στάση προσελκύει και διατηρεί κοντά μου ουσιαστικούς, αυθεντικούς ανθρώπους. Αναπτύσσει δεσμούς με ποιότητα, που δεν αντικαθίστανται από καμμιά συμβατική σχέση. Φιλίες και συντροφιές ανεκτίμητες.
Η πρόκληση
Αυτό που με προβληματίζει, ωστόσο, είναι οι μοχθηροί άνθρωποι. Εκείνοι που πίσω από ένα προσωπείο, φιλίας, συγγένειας ή συνεργασίας ξεπερνούν όχι μόνο τα όρια της καλής συμπεριφοράς, αλλά και τα όρια της ψυχικής αντοχής και προσωπικής μου ανοχής. Θα μου πεις, «κόψε κάθε επαφή». Και ίσως να έχεις δίκιο.
Μόνο που για μένα, δεν είναι τόσο απλό. Γιατί έρχεται σε σύγκρουση με τις αρχές μου, τις αξίες μου για το πώς χτίζονται και τιμώνται οι ανθρώπινες σχέσεις. Ταυτόχρονα όμως και με κάποιες λανθασμένες πεποιθήσεις και στερεότυπα που κουβαλάω. Για παράδειγμα, πρέπει πάντα να βοηθάω, αλλιώς είμαι εγωιστής. Ή αν δεν δίνω αδιάκοπα, δεν αξίζω την αγάπη ή την εκτίμηση των άλλων. Κι έτσι, η ερώτηση παραμένει. «Ποια είναι τελικά η σωστή στάση;»
Ισορροπία
Τα παραπάνω αντικατοπτρίζουν την προσωπική μου μάχη ανάμεσα στην διατήρηση σχέσεων που κρατώ με κάθε θυσία και στην διατήρηση των προσωπικών μου ορίων και της ψυχικής μου ισορροπίας. Η απομάκρυνση, ακόμα και η φυγή από μια δυσλειτουργική σχέση εμφανίζεται ως λογική λύση. Όμως ποια σχέση ορίζεται ως «δυσλειτουργική»; Πού τραβάς τη γραμμή, όταν μέσα στη σχέση υπάρχει αγάπη, και όταν η φροντίδα πηγάζει από βαθιές αξίες που για εσένα είναι αδιαπραγμάτευτες; Τότε τα πράγματα περιπλέκονται και οι αποφάσεις δυσκολεύουν. Η ίδια η σχέση μπορεί να γίνει παγίδα. Εκεί ακριβώς, στα πιο δυνατά μας σημεία και στις βαθύτερες αξίες μας, κρύβονται και οι μεγαλύτερες αδυναμίες μας.
Ο Αριστοτέλης λέει πως η αρετή βρίσκεται στη μεσότητα. Στην ισορροπία ανάμεσα στην υπερβολή και στην έλλειψη. Αυτή η σκέψη με φέρνει σε ένα άλλο επίπεδο προβληματισμού, καθώς η αναζήτηση της ισορροπίας δεν είναι απλή. Μεσότητα δεν σημαίνει μετριότητα. Προϋποθέτει την αναζήτηση της σωστής αναλογίας, του κατάλληλου μέτρου, σε κάθε περίσταση.
Αν δίνεσαι υπερβολικά, φθείρεσαι. Αν αντίθετα, δεν δίνεσαι καθόλου, απομακρύνεσαι από τους ανθρώπους και κάνεις ρηχές σχέσεις. Η αληθινή πρόκληση, είναι να διακρίνουμε πότε να προσφέρουμε και πότε να βάζουμε όρια. Και επιπλέον να το κάνουμε με σύνεση. Ο Jung είχε διατυπώσει κάτι που με προβλημάτισε έντονα. Ότι ακόμα και οι αρετές μας μετατρέπονται σε δεσμώτες μας, όταν δεν τις διαχειριζόμαστε με ισορροπία. Η ισορροπία είναι το δύσκολο κομμάτι. Να ξέρεις πότε, πόσο και σε ποιόν να δίνεις και πότε να προστατεύεις τον εαυτό σου.
Από την άλλη, στηριζόμαστε και συχνά βολευόμαστε, στις πιο ανεπτυγμένες ικανότητές μας. Εγκλωβιζόμαστε σε αυτές και δεν επιδιώκουμε την εξερεύνηση και την ανάπτυξη νέων δεξιοτήτων. Δεν επιτρέπουμε στον εαυτό μας να αποτύχει, να εξελιχθεί, και να «τεντωθεί» σε άλλες περιοχές μάθησης. Το ίδιο συμβαίνει και στην επαγγελματική μας ζωή. Η ασφάλεια μιας σταθερής εργασίας ή τα οφέλη που προσφέρει, μπορούν να μας κρατούν δέσμιους, συχνά πνίγοντας τη δημιουργικότητα και το δυναμικό μας.
Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται και στις σχέσεις. Παραμένουμε σε σχέσεις, συχνά καλύπτοντας δικές μας ανασφάλειες, αδυνατώντας να δούμε ότι μας περιορίζουν. Η αγάπη μας για τους κοντινούς μας ανθρώπους, συχνά και τους συντρόφους μας, μας κάνει ανεκτικούς απέναντι σε συμπεριφορές που μας πληγώνουν. Η ελπίδα ότι ο άλλος θα αλλάξει, σε συνδυασμό με το αίσθημα καθήκοντος να τον φροντίσουμε, μπορεί να μας κρατήσει δέσμιους σε σχέσεις που μας φθείρουν. Ναι, μπορεί να παίρνουμε κάτι από αυτές, αλλά το τίμημα είναι δυσανάλογα μεγάλο. Σταδιακά «προσαρμοζόμαστε» και χάνουμε τη χαρά και την αυτοεκτίμησή μας.
Δεν έχω καταλήξει σε βεβαιότητες. Μονάχα νιώθω πως χρειάζεται να είμαι πιο ειλικρινής με τον εαυτό μου. Να βλέπω τι δίνω, σε ποιον, και γιατί. Και να θυμάμαι πως είναι απαραίτητο να προστατεύω και εμένα. Αν νιώθεις πως κάτι απ’ όλα αυτά σε αφορά, ίσως είναι η στιγμή να στρέψεις το βλέμμα μέσα σου και να θυμηθείς την αξία σου. Το ότι προσφέρεις και φροντίζεις, δεν σημαίνει ότι πρέπει να μικραίνεις για να χωρέσεις. Εσύ τι λες;
Με αγάπη
Θανάσης Παπαναστασίου
